रविवार, 10 अक्तूबर 2010

परमसत्य

मैंने पूछा माता से,

अस्तित्व है क्या मेरा,

पहचान भी बता दो मुझे,

क्यों आया संसार में।

सुन प्रश्न माँ बोली,

बेटे कण है तू उस सृष्टि का,

हिस्सा है उस परम सत्य का,

तुझसे बनी यह सृष्टि,

बनाने यह आया तू।

यही अपनी पहचान है,

ज्ञान अपना भी महान है,

वसुधैव कुटुम्बकम् की,

सारे संसार में शान है।

POLLUTIONLESS BHARAT

न पियो या जहरे भईया, ई तो अच्छे अच्छेन के घरन्ने बिगाड दैत है। कैंसर होई जात , टी०वी० होयवे, मोढो छोटो होय जाय। बाल बच्चन्ने पढाये लिखावें में पैसा को यूज करो।हमार साथ कसम खायलेयो आगे ते धूमर्पान नान करोगे।
JAI BHARAT POLLUTIONLESS BHARAT
अपने सुझाव भेजें
आपका विकास सिंह
M.A.student
JNU,NewDehli

मूर्खजना: चतुरवानराः

एकदा एकः सार्थवाहः वने गच्छति स्म।
तस्य पार्श्वे बहुनि धनानि आसन्।
सः अनेकैः जनैः सह गच्छति स्म।
मध्यवने पन्थाः गहनाः दुष्कराः च आसीत्।
ते सर्वे जनाः मध्यवनैव अतिष्ठन्।
तत्र एकः महावटवृक्षः आसीत।
सार्थवाहः सर्वस्य कुशलक्षेमं अपृच्छ्त।
सः अकथयत्,"वयं सर्वे जनाःमिलित्वा किमपि गीतं गास्यामः।
स्नानं कृत्वा भोजनं खादिष्यामः।"
जनं कृत्वा सर्वे अशेरत।
वृक्षस्य उपरि अनेकैः वानराः आसन्।
सर्वे वानराः तत्र आगत्य तानजागरयन अकथयन च "अनेकादैत्याः अत्र आगच्छन् सन्ति।"
सर्वे जनाः उत्थाय स्ववस्तुनि तत्रैव अमुञ्चय अधावन।
सर्वे वानराः मिलित्वा भोजनं खादित्वा, वृक्षस्य उपरि गत्वा, अहसन्।


विकास सिंह रचित

शुक्रवार, 17 अप्रैल 2009

Gitikaavya

1. "गीतिकाव्यं किम् अस्ति"?
संस्कृतसाहित्यस्य परमं रमणीयं सरसं मधुरं च अङ्गं गीतिकाव्यम् अस्ति। यद्यपि काव्यशास्त्रग्रन्थेषु गीतिकाव्यस्य पृथक्-काव्याङ्गस्य रूपे विवेचनं न मिलति तथापि इदं गीतिकाव्यं खण्डकाव्यस्य अन्तर्गते वयं स्थापयितुं शक्नुमः, यतोहि अस्मिन् मानवजीवनस्य कस्याश्चित् विशिष्टघटनाया: चित्रणं कुशलतया क्रियते । गीतिकाव्ये मानवजीवनस्य काञ्चित् एकां विशेषघटनां तन्मयतया रागात्मकतया सह ध्वन्यात्मकशैल्यां छन्दोबद्धः क्रियते। गीतिशब्दस्य आँग्लपर्यायः ''LYRIC" अस्ति। ग्रीक भाषायां "लायर" एकवाद्य विशेस्य नाम अस्ति। यस्मिन एकेन जनेन गीतं गीयते । लायर अस्मात शब्दात LYRIC शब्दः उत्पन्नः अभवत । अतः सगीतेन सह अस्य नित्य सबंधः अस्ति। अत एव गीतिकाव्येषु गेयता अनिवार्यता एव वर्तते।

2." गीतिकाव्यस्य प्रमुखाः तत्त्वाः "
गीतिकाव्यस्य प्रमुखाः तत्त्वाः सन्ति----------------
१। ध्वन्यात्मकता,
२।गीतात्मक्ता ,
३। रागात्मक्ता ,
४।तन्मयता ,
५। भावमयता ,
६। रसात्मक्ता ,
७। व्यञ्जनात्मक्ता ,
८।अन्तःसुन्दरता ।

3। "गीतिकाव्यस्य प्रमुखाः भेदाः
इमानि गीति काव्यानि कानिचित् तु मुक्तकशैल्यां लिखिताः यथा भर्तृहरे: शतकत्रयं, अमरूकस्य अमरूकशतकमादयः। कानिचित् च प्रबन्धात्मकशैल्यां लिखिताः यथा मेघदूतं ,गीतगोविन्दमादय:। कानिचित् तु निबन्धात्मकशैल्यां लिखिताः यथा ऋतुसंहारम्।

१. मुक्तकगीतिकाव्यमिस्य प्रत्येकं श्लोकं अर्थावबोधस्य दृष्टया स्वस्मिन् पूर्णं भवति। मुक्तककाव्ये काचित् विशिष्टा कथा न भवति। प्रत्येकं पद्यं स्वस्मिन् पूर्णं सरसं मधुरं च भवति । रसस्य अभिव्यक्ति अपि भवति।

२. प्रबन्धात्मके गीतिकाव्ये आरम्भात् अन्तपर्यन्तं एकमेव कथासूत्रं चलति। अत एव अस्मिन् सन्दर्भादिभ्य: पूर्वापर: सम्बंध: अर्थावबोधाय अपेक्षितं वर्तते।

३. कालिदासस्य "ऋतुसंहारम्" तु गीतिकाव्यस्य आभ्यां द्विविधभेदाभ्यां भिन्नमस्ति यतोहि न तु अस्मिन् एकं कथासूत्रमस्ति न च अस्य प्रत्येके सर्गे एकस्या: ऋतुन: वर्णनमस्ति अर्थात् अत्र प्रत्येकस्य सर्गस्य पद्यसमूह् तु एकस्य निबन्धरूपे प्रस्तुतं करोति, अत: इदं निबन्धात्मक-गीतिकाव्यमस्ति।


4।"प्रमुखानि गीतिकाव्यानि"

१।मेघदूतम् :-- संस्कृतसाहित्यस्य गीतिकाव्येषु आदिग्रन्थ: मेघदूतमस्ति। अस्य लेखक: कालिदास: अस्ति। कालिदासस्य समय ४ ई० मन्यते। अस्मिन् गीतिकाव्ये मध्ये धनपति-कुबेरस्य शापेन निर्वासितस्य एकस्य विरहयुक्तस्य यक्षस्य मनोव्यथाया: मार्मिकं चित्रणमस्ति। मेघदूते प्रकृत्या: अन्तश्च बाह्यश्च स्वरूपस्य भव्यचित्रणमस्ति। अस्य ग्रन्थस्य द्वौ भेदौ स्त: पूर्वमेघ-उत्तरमेघ ।पूर्वमेघे ६६ श्लोकानि सन्ति। उत्तरमेघे ५५ श्लोकानि सन्ति।

२।ऋतुसंहारम्:-- कालिदासस्य रचना ऋतुसंहारं निबन्धात्मक-गीतिकाव्यमस्ति। अस्य प्रत्येके सर्गे प्रत्येकस्य ऋतुन: वर्णनमस्ति।अत एव अस्मिन् ग्रन्थे षड्-ऋतुवर्णनमस्ति।

३।शतकत्रयम्:-- भर्तृहरिणा शतकत्रयस्य रचना कृता। भर्तृहरे: समय ७ ई० मन्यते। शतकत्रये मध्ये त्रीणि गीतिकाव्यानि सन्ति
१-नीतिशतकम्,
२-श्रङ्गारशतकम्,
३-वैराग्यशतकम्।
नीतिशतके तेन मानवजीवनस्य आचार-व्यवहारस्य सद्गुणान् वर्णनं क्रियते । श्रङ्गारशतके श्रङ्गारस्य चित्रणं सम्यकतया क्रियते। वैराग्यशतके स: सन्तोषं परमसुखं वैराग्यस्य च अस्य साधनं मन्यते । प्रत्येके शतके १०० श्लोकानि सन्ति।

४।अमरूकशतकम्:-- अस्य गीतिकाव्यस्य लेखक: अमरूककवि: अस्ति। अस्य समय ९ ई० मन्यते । अमरूकस्य कविता मनोहारिणी अस्ति। रसकवे: अमरूकस्य कविता: मनोरमं श्रृङ्गारपूर्णमस्ति। अस्मिन् १०० श्लोकानि सन्ति।

५। भल्लटशतकम्:-- अस्य लेखक: भल्लट: अस्ति। अस्य समय ९ ई० मन्यते। अयं संस्कृतस्य गीतिसाहित्यस्य अत्यन्त: प्रसिद्ध: कवि: अस्ति। एतस्य पद्यानां उध्दरणं उत्तमकाव्यस्य दृष्टान्तरूपेण अलंकारग्रन्थेषु दत्तवन्त:।ग्रन्थेऽस्मिन् नीति-शिक्षा-श्रृङ्गारस्य वर्णनमस्ति।

६।गाथासप्तशती:-- अस्मिन् दरबारी-कविताया: चित्रणमस्ति। गाथासप्तशती प्राकृतभाषाया: गीतिसाहित्यस्य अनमोल: निधि: अस्ति। अस्य भाषा प्राकृतं छन्द च गाथा अस्ति। अस्मिन् गीतिकाव्ये ७०० गाथा: सन्ति। अस्य लेखक: हाल: अथवा शालिवाहन: अस्ति। अस्मिन् काव्ये सामान्य-लोकजीवनस्य एव चित्रणमस्ति। अत एव अयं प्रगतिवादी-कविताया: प्रथमम् उदाहरणमस्ति। अस्य समय १२ई० मन्यते।

७।आर्यासप्तशती:-- अस्य लेखक: गोवर्धनाचार्य: अस्ति। बंगालस्य अन्तिमनरेशस्य लक्ष्मणसेनस्य सभाया: एष: कवि: अस्ति। अस्य समय १२ई० अस्ति। अस्मिन् गोवर्धनाचार्येण आर्याछन्दस्य प्रयोगं क्रियते।श्रृङ्गारस्य सर्वाणाम् अवस्थानां चित्रणं रोचकतया शैल्या बभूव।

८।गीतगोविन्दम्:-- अस्य लेखक: जयदेवकवि: अस्ति। स: बंगालनरेशस्य लक्ष्मणसेनस्य सभाया: कवि: अस्ति। अस्य समय १२ई० अस्ति। अयम् अमरकृति: भक्तिरसेन पूरितमस्ति। अस्मिन् काव्ये १२ सर्गा: सन्ति।अस्मिन् राधा-कृष्णयो: भक्तिभावस्य वर्णनमस्ति।गीतगोविन्दं तु भगवती-सरस्वत्या: सौन्दर्यस्य माधुर्यस्य च पराकाष्ठा एव वर्तते। शब्दमाधुर्याय एकम् उदाहरणम् अस्ति--
ललित-लवङ्ग-लता-परिशीलन-कोमल-मलय-समीरे ।
मधुकर-निकर-करम्बित-कोकिल-कूजित-कुञ्ज-कुटीरे ॥
विहरति हरिरिह सरस-वसन्ते
नृत्यति युवति-जनेन समं सखि विरहि-जनस्य दुरन्ते ॥
राधाया: रसमय: वर्णनमस्ति यथा----
चन्दन-चर्चित-नील-कलेवर-पीत-वसन-वन-माली ।
केलि-चलन्-मणि-कुण्डल-मण्डित-गण्ड-युग-स्मित-शाली ॥
हरिरिह मुग्ध-वधू-निकरे विलासिनि विलासति केली-परे ॥
पीन-पयोधर-भार-भर्ण हरिं परिरभ्य सरगम् ।
गोप-वधूरनुगायति काचिद् उदनचित-पञ्चम-रागम् ॥
गीतगोविन्दस्य प्रभाव: सम्पूर्णभारतवर्षे व्याप्तमस्ति।भारतदेशस्य सांस्कृतिकनृत्येषु उपरि: अपि अस्य अधिकं प्रभावम् अस्ति ।
९।जैन-परम्परायां गीतिकाव्यस्य विवेचनम्:-- कालिदासस्य मेघदूतस्य समस्यापूर्त्ये: अनेकानां जैनकाव्यानां रचना अकुर्वन्, येषु प्रमुखा: सन्ति---
(१) पार्श्वाभ्युदयम्-- अस्य लेखक: जिनसेन: द्वितीय :अस्ति।अस्य समय: ८-९ ई० अस्ति। अस्मिन् ३६४ श्लोकानि सन्ति। अस्मिन् ४ सर्गा: सन्ति। समस्यापूर्ते: रूपे मेघदूतस्य सर्वाणि श्लोकानि अस्मिन् काव्ये प्रयुक्तमस्ति। अस्य अङ्गीरस: शान्त: अस्ति।

(२)नेमिदूतम्--अस्य लेखक: विक्रमकवि: अस्ति।अस्य समय: १४ ई० अस्ति। अस्मिन् मध्ये २२तीर्थकरस्य नेमीनाथस्य तस्य भार्याया: राजमत्या: च चरितस्य चित्रणमस्ति।

(३)शीलदूतम्--अस्य लेखक: बृहत्तपागच्छीय चरित्रसुन्दरगणि: अस्ति।अस्य समय: १५ई० अस्ति। अस्मिन् १२५ श्लोकानि सन्ति। अस्मिन् मेघदूतस्य अन्त्यचरणानां वर्णनमस्ति। अस्मिन् काव्ये स्थूलभद्रेण स्वपत्नीं स्वशीलकारणेन जैनधर्मे दीक्षितं क्रियते।

(४)जैनमेघदूतम्--अस्य लेखक: मेरूतुंग: अस्ति।अस्य समय: १४- १५ई० अस्ति। अस्मिन् १९६ श्लोकानि सन्ति। अस्मिन् मध्ये २२तीर्थकरस्य नेमीनाथस्य तस्य भार्याया: राजमत्या: च चरितस्य वर्णनम् अस्ति।

(५)पवनदूतम्--अस्य लेखक: वादिचन्द्र: अस्ति।अस्य समय: १६ ई० अस्ति। अस्मिन् उज्ज्यन्या: नृप: विजयनरेश: नायक: तस्य च महिषि: तारा नायिका अस्ति। अपहृत-तारायै नृप: पवनेन सन्देशं प्रेषयति।

(६)चन्द्रदूतम्--अस्य लेखक: विमलकीर्ति: अस्ति।अस्य समय: १७ ई० अस्ति। अस्मिन् १४१ श्लोकानि सन्ति। अस्मिन् चन्द्रमसं दूतरूपे नियुक्तं कृत्वा ऋषभदेवस्य वन्दनाया: निमित्तं प्रेषितवान्।

(७)मेघदूतसमस्या-लेख: --अस्य लेखक: उपाध्याय: मेघविजय: अस्ति। अस्य समय: १७ ई० अस्ति। अस्मिन् १३० श्लोकानि सन्ति।

(८)चेतोदूतम्--अस्य लेखक: अज्ञात: जैनाचार्य: अस्ति। अस्मिन् १२९ श्लोकानि सन्ति। अस्मिन् चित्तं दूतं निर्माय गुरो: पार्श्वे प्रेषयति ।

१०। जैनेत्तर-परम्परायां कालिदासस्य मेघदूतस्य समस्यापूर्त्ये: द्वे गीतिकाव्ये अपि मिलत:, तौ स्त:--
(१)सिध्ददूतम्--अस्य लेखक: अवधूतराम योगी अस्ति।अस्य समय: १५ ई० अस्ति। अस्मिन् १३८ श्लोकानि सन्ति। अस्मिन् ग्रन्थे छायापुरुषं दूतं निर्मीत्य कैलासस्थ-ब्रह्मविद्याया: पार्श्वे प्रेषयति ।
(२)हनुमद्दूतम्--एतस्य लेखक: नित्यानन्द शास्त्री अस्ति। अस्य समय: २० ई० अस्ति। अस्य निवासस्थानं राजस्थानप्रांतस्य जोधपुरनगरमस्ति ।

११।अन्यगीतिकाव्यानि--
(१) हंससंदेशम्-- अस्य लेखक: वेदांतदेशिक: अस्ति। अस्मिन् ११० श्लोकानि सन्ति। अस्मिन् ग्रन्थे हंसं दूतं निर्माणं कृत्वा कवि: प्रेषयति। हंससंदेशं तु आध्यात्मिकं रचना अस्ति। अत्र रामचन्द्र: अखण्ड-सच्चिदानन्द: भगवान् अस्ति, जानकी तु मुमुक्षुजीवमस्ति, हंसः आचार्यः अस्ति।

(२)हंसदूतम्-- अस्य लेखक: रूपगोस्वामि: अस्ति। अस्मिन् ग्रन्थे हंसं दूतं निर्माणं कृत्वा राधा कृष्णस्य पार्श्वे मथुरां प्रेषयति। अस्मिन् ग्रन्थे मथुराया: वैभवं, कृष्णस्य मित्रसमूहस्य, राधाया:विरह-व्यथाया: चित्रणमस्ति।

(३)वाङ्मंडनगुण दूतम्-- अस्य लेखक: वीरेश्वरकवि: अस्ति। अस्मिन् १०१ श्लोकानि सन्ति। अस्मिन् ग्रन्थे स्वकवितां दूतं निर्माणं कृत्वा कवि: नृपस्य भीमसेनस्य पार्श्वे प्रेषयति।

(४)चन्द्रदूतम्-- अस्य ग्रन्थस्य लेखक: एक: जन: तु न अस्ति, अपितु अनेकै: जनै: प्रथक्-प्रथक् चन्द्रदूतस्य रचना कृता:। प्रमुखा: कवय: विनयप्रभु:, विनय विजयगणि: कृष्णचन्द्र: तर्कालंकार: च सन्ति।

(५)इन्दूदूतम्-- अस्य लेखक: विनय विजयगणि: अस्ति।अस्य समय: १७ ई० अस्ति। अस्मिन् १३१ श्लोकानि सन्ति। अस्मिन् ग्रन्थे शान्तरसस्य प्रधानता वर्तते। कवि: चन्द्रमसं दूतं निर्मीत्य स्वगुरो: पार्श्वे प्रेषयति।

(६)स्तवमाला-- अस्य लेखक: रूपगोस्वामी अस्ति। अस्मिन् ग्रन्थे श्रीकृष्णस्य , राधाया:, वृन्दावनस्य, यमुनाया: च स्वरूपस्य राधाकृष्णयो: ललितक्रीडाया: रसमय: वर्णनं वर्तते।

(७)पदकल्पतरु: -- अस्य लेखक: गोविन्ददास: अस्ति।अस्य समय: १६ ई० अस्ति। अस्मिन् ग्रन्थे वैष्णव-भक्त्या पूरितं गीतानि सन्ति।

(८)सारार्थ-दर्शिनी-- अस्य लेखक: विश्वनाथः चक्रवर्ती अस्ति।अस्य समय: १६ ई० अस्ति।

(९)पदामृतसमुद्र:--अस्य लेखक: राधामोहन: ठाकुर: अस्ति।अस्य समय: १७-१८ ई० अस्ति।

5।सन्दर्भ-ग्रन्थ सूची :--
१।संस्कृतसाहित्य का इतिहास --- डॉ० ऊमाशंकर शर्मा "ऋषि"प्रकाशन-- चौखम्भा संस्कृत प्रतिष्ठान
२.संस्कृतसाहित्यका समीक्षात्मक इतिहास--- डॉ० कपिलदेव द्विवेदी
३.संस्कृतसाहित्य का इतिहास---आचार्य बलदेव उपाध्याय प्रकाशन-- शारदा निकेतन ,वाराणसी ४.मेघदूतम्--- कालिदास व्याख्याकार-- डा० बाबूराम त्रिपाठीप्रकाशन-- महालक्ष्मी प्रकाशन ,आगरा

विकास सिंह: विरचित:
स्नातकोत्तर द्वितीयं सत्रम्
जे० एन० यू० नव-देहली